Opublikowano nowy projekt ustawy o zmianie ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy oraz niektórych innych ustaw. Dokument ten wprowadza systemowe zmiany w zakresie kompetencji organów kontrolnych, w tym kluczowe uprawnienie do ustalania istnienia stosunku pracy w drodze decyzji administracyjnej.
Opublikowany w dniu 28 stycznia 2026 r. projekt stanowi realizację zobowiązań wynikających z Krajowego Planu Odbudowy, mających na celu ograniczenie segmentacji rynku pracy. Z perspektywy pracodawców i przedsiębiorców proponowane regulacje oznaczają konieczność weryfikacji dotychczasowych modeli współpracy B2B oraz umów cywilnoprawnych.
Nowe uprawnienia Państwowej Inspekcji Pracy a kontekst legislacyjny – wymogi KPO
Projektowane zmiany są bezpośrednią konsekwencją kamieni milowych A71G („Reforma Państwowej Inspekcji Pracy”) oraz A72G („Działania na rzecz budowania zdolności PIP”) zawartych w KPO. Polska zobowiązała się do wprowadzenia legislacji umożliwiającej organom nadzoru skuteczniejsze przekształcanie nieprawidłowo zawartych umów cywilnoprawnych w umowy o pracę oraz zwiększenia sankcji za naruszenia praw pracowniczych. Termin realizacji tych zobowiązań, pierwotnie przewidziany na koniec 2025 roku, determinuje obecne przyspieszenie prac legislacyjnych.
Procedura administracyjna ustalenia stosunku pracy – mechanizm działania
W przeciwieństwie do koncepcji dyskutowanych w przestrzeni publicznej pod koniec 2025 roku, aktualny projekt z 28 stycznia 2026 r. precyzuje ścieżkę postępowania, przenosząc ciężar decyzyjny na organy wyższego szczebla w strukturze PIP.
W toku kontroli, inspektor pracy, po stwierdzeniu, że umowa cywilnoprawna spełnia przesłanki art. 22 § 1 Kodeksu pracy, wydaje najpierw polecenie usunięcia uchybień. Dopiero niewykonanie tego polecenia przez podmiot kontrolowany otwiera drogę do wydania decyzji administracyjnej stwierdzającej istnienie stosunku pracy. Co istotne, kompetencja ta została przypisana Okręgowemu Inspektorowi Pracy (OIP), a nie inspektorowi przeprowadzającemu kontrolę, co ma zapewnić większy obiektywizm postępowania. Decyzja ta wywołuje skutki prawne od dnia jej wydania (ex nunc). Należy jednak pamiętać, że OIP zachowuje uprawnienie do równoległego skierowania powództwa do sądu o ustalenie istnienia stosunku pracy za okresy wcześniejsze, co może wiązać się z roszczeniami za lata ubiegłe.
Projekt wprowadza również istotne domniemania prawne. W przypadku braku dowodów pozwalających na precyzyjne ustalenie warunków zatrudnienia, OIP przyjmie w decyzji, że zawarto umowę na czas nieokreślony, w pełnym wymiarze czasu pracy, z wynagrodzeniem minimalnym.
Skutki dla przedsiębiorców – iluzoryczne bezpieczeństwo
Analiza projektu wskazuje na odejście od najbardziej radykalnych pomysłów, takich jak natychmiastowa wykonalność decyzji nieprawomocnej. Zgodnie z projektem, decyzja OIP staje się wykonalna dopiero z dniem upływu terminu do wniesienia odwołania lub z dniem prawomocnego orzeczenia sądu. Oznacza to, że skutki finansowe (np. w zakresie zaległych składek ZUS) zostają odsunięte w czasie.
Należy jednak wyraźnie podkreślić, że pomimo tych mechanizmów łagodzących, proponowane zmiany pozostają w ogólnym rozrachunku niekorzystne dla przedsiębiorców. Przeniesienie ciężaru ustalania stosunku pracy z drogi sądowej na administracyjną fundamentalnie zmienia pozycję pracodawcy. To organ władzy (PIP) jednostronnie kształtuje sytuację prawną firmy, a przedsiębiorca zostaje zmuszony do inicjowania postępowania odwoławczego, aby obalić decyzję administracyjną. Dodatkowo wprowadzenie w procedurze sądowej prekluzji dowodowej (konieczność powołania wszystkich dowodów już w odwołaniu) stanowi istotne utrudnienie procesowe dla firm.
Zaostrzenie sankcji i abolicja dla przedsiębiorców
Projekt przewiduje znaczący wzrost kar finansowych. Granice grzywny nakładanej przez sąd wzrastają z obecnych 1000-30 000 zł do 2000-60 000 zł, a w przypadku recydywy (ponowne ukaranie w ciągu dwóch lat) mogą wynieść nawet 90 000 zł. W postępowaniu mandatowym inspektor będzie mógł nałożyć grzywnę do 5000 zł, a przy recydywie - do 10 000 zł.
Ustawodawca przewidział jednak mechanizm ochronny dla firm, które zdecydują się na samodzielną naprawę nieprawidłowości. Projekt zakłada tzw. abolicję: podmiot, który w terminie 6 miesięcy od wejścia w życie ustawy dobrowolnie przekształci umowy cywilnoprawne w umowy o pracę, nie będzie podlegał karze grzywny za wykroczenie z art. 281 § 1 pkt 1 Kodeksu pracy. Jest to wyraźny sygnał, aby wykorzystać okres vacatio legis na porządkowanie spraw kadrowych.
Nowe uprawnienia PIP - rekomendacje dla firm
Wobec planowanego wejścia w życie przepisów (3 miesiące od ogłoszenia), rekomenduje się podjęcie działań weryfikacyjnych:
- Audyt umów B2B i cywilnoprawnych: Weryfikacja pod kątem przesłanek stosunku pracy (podporządkowanie, miejsce i czas wykonywania czynności).
- Weryfikacja faktycznego sposobu świadczenia usług: Analiza, czy rzeczywistość wykonywania umowy nie odbiega od jej zapisów.
- Przegląd procedur wewnętrznych: Przygotowanie organizacji na możliwość kontroli zdalnej i żądań udostępnienia danych w formie elektronicznej, co również przewiduje nowy projekt.
Podsumowanie
Projektowane przepisy wprowadzają dualizm w dochodzeniu ustalenia stosunku pracy: ścieżkę administracyjną (decyzja OIP na przyszłość) oraz sądową (powództwo za okresy przeszłe). Choć ustawodawca wprowadził mechanizmy gwarancyjne (wstrzymanie wykonalności, abolicja), ryzyko regulacyjne dla przedsiębiorców korzystających z elastycznych form zatrudnienia istotnie wzrasta.
Zachęcamy do zapoznania się z pełną treścią projektu ustawy (numer z wykazu prac: UD283).
Nowe uprawnienia PIP 2026 - jak ASB Group może pomóc Twojej firmie?
Zespół ASB Group oferuje kompleksowe wsparcie w procesie dostosowania do nowych regulacji:
- Analiza ryzyka reklasyfikacji: audyt prawny umów cywilnoprawnych i kontraktów B2B.
- Reprezentacja w postępowaniach: wsparcie w toku kontroli PIP oraz w postępowaniach odwoławczych przed sądami pracy.
- Wdrożenie procedur compliance: opracowanie polityk zatrudnienia minimalizujących ryzyka prawne i podatkowe.
Może też zainteresować:
Mały ZUS Plus 2026 według nowych zasad
Nowe zasady nadawania numeru PESEL obcokrajowcom – wpływ na zarządy spółek z kapitałem zagranicznym
Dodatkowe pytania? Zapraszamy do kontaktu:
